Kua whakaputaina te Maihi Karauna hou

Ko tā te Maihi Karauna hou, arā, te Rautaki Reo Māori a te Karauna, he whāriki i te ahunga hou mō te whakapakari me te whāmāori i te reo Māori puta noa i Aotearoa. 

E whanake ana i ngā tūāpapa i whakatakotohia nō te whakaputanga o te Maihi Karauna tuatahi i 2019, ko tā te rautaki hou he whakamiramira i te whakapikinga o te whakamahinga o te reo Māori i ia rā - kia kitea ai, kia kaingākautia ai, kia kōrerotia ai anō hoki. 

Nā Te Taura Whiri i te Reo Māori me Te Puni Kōkiri i ārahi te whakawhanaketanga o te rautaki hou, e tō mai ana i ngā taunakitanga, i ngā tūhuratanga ā-arotakenga, me ngā hononga puta noa i te rāngai tūmatanui. 

Ka tū tonu te Maihi Karauna hou i te taha o te Maihi Māori. Ka aro te rautaki a te Karauna ki ōna haepapa mō te whakarauoratanga o te reo Māori, ā, ko tā te Maihi Māori he whāriki i te ahunga mō Ngāi Māori me ngā iwi. 

Te kawe tonu i ngā kokenga  

He wāhi hirahira tō te Maihi Karauna taketake i te whakapikinga o te kitenga, o te whakamahinga, me te tautokotanga o te reo Māori puta noa i Aotearoa. 

Puta noa i te rāngai tūmatanui, kua piki haere tā ngā pūtahi whakauru i te reo Māori ki ā rātou mahi o ia rā, i kaha ake ai te tūohotanga, i nui ake ai hoki ngā arawātea e hono ai ngā tāngata ki te reo. 

Hei kawe tonu i tēnei ānga, ka āta huri te aronga o te rautaki mai i te 'tūohotanga me te tautoko' ki te 'whakapiki i te whakamahinga i ia rā'. 

He aro ki ngā mahi whai take 

Nā te mea kua whakapūmautia te rautaki hou, ko te tūāoma ka whai ake ko te huri i te rautaki hei mahi whai take ruruku puta noa i te kāwanatanga. 

Ka whakatakoto tētahi mahere mahi e rua tau te roa i ngā whakaarotau me ngā wāhanga aronga, e tautoko ana i ngā pūtahi ki te whakapakari i ā rātou mahere reo me te tuku i ngā putanga whai tikanga. 

Ka kaha ake hoki te aro ki te whanaketanga o te āhua o te ine me te pūrongo i ngā kokenga i roto i te wā. 

Te anga whakamua  

Ko tā te Maihi Karauna hou he whakaata i tētahi takohanga pae tawhiti ki te whakarauora i te reo Māori hei reo ora. 

Ko tāna, he whakamihi i ngā kokenga ā-mohoa nei, me te whakatakoto hoki i tētahi ahunga mārakerake mō te tūāoma ka whai ake - he whakaū i te tipu tonu o te reo Māori i roto i ngā whakamahinga o ia rā puta noa i Aotearoa, ināianei, ā, mō ngā reanga o āpōpō. 

Pānuitia te whakaputanga pāpāho a te Minita Whanaketanga Māori.

 

Tikiake

Ngā Pātai Putuputu

Ko tā te whakahounga he whanake tonu i ngā tūāpapa mārohirohi o te Maihi Karauna taketake, tērā i te whakakapi i a ia. 

Pēnei i ngā rautaki katoa, i hoahoatia te Maihi Karauna kia herea e te wā, kia arotakehia anō hoki, hei whakaū i tōna hāngai tonu me tōna whai hua tonu. I eke te wā ki te mahere whakatinana o mua, koinei i tika ai te wā ki te āta tirotiro me te whakahou i te tukanga. 

Kua āwhina te rautaki taketake ki te hāpai i te tūohotanga, ki te whakapiki i te kitenga, me te whakarite hoki i ngā tautoko tūmatanui pakari mō te reo Māori. Ko te kaupapa o tēnei whakahounga ko te kōkiri tonu i aua kokenga - te whakapakari i ngā āhuatanga pai, te aro ki ngā wāhanga me whakapai ake, me te whakangangahu i te aronga ki ngā mahi whai hua. 

Ina koa, ka whakaata i ā mātou i ako ai mō te whakatinanatanga me te matea ki te huri i te tūohotanga me te tautoko ki te pikinga o te whakamahinga o te reo Māori i ia rā.

Ko ētahi āhuatanga o te whakahou i te rautaki ko te āta arotake i ngā āhuatanga pai, i ngā āhuatanga me whakapai ake, me ngā wāhi e whai pānga nui ai ngā kohakoha. I uru atu ki tēnei ko te tātari i ngā taunakitanga, te ako mai i ngā whakatinanatanga ā-mohoa nei, me te hono atu ki ngā pūtahi puta noa i te kāwanatanga. 

Mātua rā, kua noho pūmau tonu te rautaki o te wā i roto i taua wā. Ko tā te whakahounga he whanake tonu i taua tūāpapa, tērā i te whakakapi pū i a ia, e whakaū ana i te auroatanga, me te whakangangahu i te aronga ki ngā wāhanga e tino whai hua ai te tautoko i te whāmāoritanga o te reo Māori.

He tūāpapa hirahira te tautoko a te marea, engari i tōna kotahi, kāore e pūmau ana te pikinga o te whakamahinga o te reo Māori. Ko te tūāoma ka whai ake ko te huri i taua tautoko hei mahi - kia nui ake ngā tāngata e ako ana, e kōrero ana, e whakamahi ana anō hoki i te reo Māori i ia rā. Waiwai ana tēnei ki te whakatutuki me te whakapūmau i te whāmāoritanga mō ngā reanga o āpōpō. 

I raro i Te Ture mō Te Reo Māori 2016, me mātua whakatakoto te Karauna i tētahi rautaki mō te whakarauora i te reo Māori. Ko tā te Maihi Karauna he whakaū i te whakaeatanga o ngā herenga ā-ture. Koinei hoki tētahi o ngā ara e kapi ai i te Karauna ōna haepapa ki te reo Māori hei taonga, i raro i Te Tiriti o Waitangi.

E ai ki ngā whakatauira pae tawhiti, ka taea tonutia te whāinga mehemea ka mau tonu, ka tipu hoki ngā tautoko o te wā. Ka aro te rautaki hou ki ngā tūāoma whai tikanga me whai kia mau tonu ai, kia hohoro ai anō hoki ngā kokenga, he kite i te waiwai o ngā kohakoha auroa ki te whakatutukitanga o tēnei whāinga.

E ai ki ngā kōrero whakahoki a ngā umanga, ka nui ake te whai hua o tētahi ara kōkiri tāwariwari. Tērā i te tūtohu i ngā rōpū whakaarotau, ko tā te ara kōkiri hou he whakaahei i ngā pūtahi kia aro ki ngā whakaminenga me ngā hapori e nui katoa ai te whai pānga atu. E tautoko ana tēnei i ngā mahi whakaarotau, whai tikanga anō hoki. 

He whakaarotau matua te whakapai ake i ngā raraunga me ngā inenga. Nā reira kei roto i te rautaki hou tētahi aronga motuhake ki te whakapakari i ngā raraunga me ngā taunakitanga puta noa i ngā pūtahi. 

Kei te mōhio mātou kāore ngā raraunga o nāianei e rite tonu i ngā wā katoa, e māmā rānei ki te whakatairite i roto i te wā. Mā tēnei aronga ngātahi e tautoko ngā whakaputanga whakatau pai ake, ngā aroturuki mārakerake ake o ngā kokenga, me ngā pūrongo pūataata ake i roto i te wā.

Ko te tūāoma ka whai ake ko te huri i te rautaki hou hei mahi whai take ruruku puta noa i te kāwanatanga. 

Ka whakawhanakehia tētahi mahere mahi rua tau te roa ki te whakatakoto i ngā whakaarotau matua me ngā wāhanga e tuku ai ngā pūtahi i ā rātou kohakoha. Ka uru atu ki tēnei ko te mahi ngātahi puta noa i te kāwanatanga, me te haere kōtui i te taha o Ngāi Māori, hei whakaū i te whakaarotau me te whai pānga nui o ngā mahi. 

Kei te taha o tēnei, ko te aronga kaha ake ki te whakapaitanga o ngā raraunga me ngā inenga e mārama ake ai te whai i roto i te wā. Ka whakaurua hoki ētahi pae arotake, e pai ai te panonitia i ngā wā me pērā. 

He wāhanga tēnei o tētahi hōtaka mahi auroa, ehara te whakahounga i te pae mutunga, engari kē ia he tāwhai whakamua ki te whakapakari i te āhua o tā te pūnaha tautoko i te whāmāoritanga me te whakarauoratanga o te reo Māori i te pae tawhiti.

Ā mātou mahi

Te wāhi ki a mātou i ngā mahi whakarauora reo Māori

Haere

Te wāhi ki te ture

Ngā ture me ngā kerēme reo Māori

Haere